Sefydlwyd Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth yn wreiddiol ar ddechrau’r 1970au pan adeiladwyd y ganolfan gan Goleg Prifysgol Cymru Aberystwyth ar y pryd, gyda’r bwriad o wasanaethu nid yn unig y Coleg, ond hefyd y dref a’r siroedd o gwmpas.

Y cam cyntaf oedd y Neuadd Gyngerdd (y Neuadd Fawr), a agorwyd ym 1970. Dylunwyd yr adeilad gan y pensaer Dale Owen o Bartneriaeth Percy Thomas ac enillodd Fedal Aur yr RIBA ar gyfer Pensaerniaeth yng Nghymru. Yn yr Hydref 1972 gwireddwyd yr ail gam yn natblygiad y Ganolfan ac agorwyd ‘Theatr y Werin’. Gyda hyn cwblhawyd y prosiect - ac fe anwyd Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth.

O’r dechrau oll bu’r Ganolfan yn dilyn polisi o gyflwyno rhaglen gymysg ac amrywiol, gan annog a chefnogi grwpiau lleol ac ensembles o’r Brifysgol ac yn gwahodd cwmniau proffesiynol blaenllaw i ymweld ag Aberystwyth. Bu’r gwaith proffesiynol yn bosibl yn sgil cefnogaeth gyson y Brifysgol yn ogystal â chefnogaeth oddi wrth Gyngor Celfyddydau Cymru a Chymdeithas Gelf Gorllewin Cymru.

Bu rheolwr cyntaf y Ganolfan, Roger Tomlinson, yn gyfrifol am y ganolfan trwy’r cyfnod cynllunio ac yn ystod y blynyddoedd cynnar hyd at 1975 pryd y symudodd ymlaen I ymgymryd â rôl gyffelyb yn Theatr Clwyd yng Ngogledd Cymru. Yn y blynyddoedd cynnar o dan gyfarwyddyd Roger Tomlinson cafwyd rhaglennu theatr cyffrous gan gynnwys cynyrchiadau gydag enwau sy’n enwog bellach ym meysydd ffilm a theledu megis Peter Postlethwaite a Julie Walters, a chwmniau adnabyddus megis Welfare State.

Bu Ken Williams, cyn Asgell-Gomander gyda’r Llu Awyr, a fu’n Weinyddwr i Roger Tomlinson, yn ymgymryd â swydd y Rheolwr ym 1975. ‘Roedd ganddo arbenigedd ac angerdd am gerddoriaeth glasurol ac yn ogystal â meithrin y rhaglen gyngherddau, sefydlwyd o dan ei arweiniad ef y cyntaf o’r cynyrchiadau theatr gerddorol. Mae’r rhain bellach yn rhan hynod boblogaidd o raglen haf y Ganolfan sydd hefyd yn annog talent ifanc broffesiynol. Gwnaeth Michael Ball, un o brif sêr cerddorol y DU, ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf yng nghynhyrchiad y Ganolfan o Godspell ym 1985.

Ehangwyd y Rhaglen Gelfyddydau Gweledol ac Arddangosfeydd yn sylweddol ym 1978 gydag apwyntiad Alan Hewson fel Swyddog Arddangosfeydd gyda nawdd oddi wrth Gyngor Celfyddydau Cymru. Yn ogystal ag ehangu Rhaglen y Celfyddydau Gweledol bu ef hefyd yn gyfrifol am sefydlu’r Caffi hynod lwyddiannus ym 1980, y Siop Lyfrau ym 1981, rhaglen ffilm y Ganolfan ym 1983 ac ym 1984 Rhaglen Addysg y Celfyddydau Gweledol, y gyntaf o’r rhaglenni addysg a chelfyddydau cymunedol a ddatblygodd i fod yn allweddol bwysig i lwyddiant y Ganolfan. Penodwyd Alan Hewson yn Gyfarwyddwr ym 1985.

Ym 1985 cafwyd newid sylfaenol ym mholisi Cyngor Celfyddydau Cymru. Tynnwyd yn ôl yn gyfangwbl y nawdd ariannol a roddwyd gynt i lawer o theatrau a chanolfannnau celf ledled Cymru er mwyn ffocysu ar gynhyrchu cwmniau theatr. Parhaodd y Brifysgol i ddarparu ei chefnogaeth sylfaenol werthfawr ond ‘roedd yn rhaid ariannu’r rhaglen artistig a datblygiad y Ganolfan ar fodel gwahanol. Datblygwyd tair stategaeth allweddol mewn ymateb i’r sefyllfa heriol hon. Yn gyntaf ‘roedd yn rhaid i’r Ganolfan fod yn ddyfeisgar wrth lunio’i rhaglen artistig yn arbennig trwy bartneriaethau; yn ail ‘roedd angen datblygu ei chysylltiadau â’r gymuned trwy raglen gelfyddydau cymunedol gynyddol a fyddai’n anelu at ariannu ei hun cyn belled â phosibl; ac yn drydydd anelwyd at ehangu’n sylweddol yr incwm a enillwyd gan y Ganolfan trwy ddatblygu ei gwasanaethau masnachol.

Gwelwyd yr Ŵyl fel ffordd strategol i ddatblygu’r rhaglen artistig ac i ddenu cynulleidfaoedd brwdfrydig ac ymrwymedig nid yn unig yn lleol ond hefyd yn genedlaethol ac yn rhyngwladol. Sefydlwyd Gŵyl Gerdd Ryngwladol ac Ysgol Haf Musicfest gan y Ganolfan ym 1986, yn adeiladu ar gysylltiadau gydag Adran Gerdd y Brifysgol. Mae’r Ŵyl wedi datblygu i fod yn ddigwyddiad pwysig yng nghalendr cerddoriaeth glasurol y DU gyda thros 30 o gyngherddau a gweithgareddau a thros 100 o’r cerddorion ifanc mwyaf talentog yn mynychu’r Ysgol Haf o’r DU a thramor.

Sefydlwyd yr Ŵyl Serameg Ryngwladol ym 1987 pan fu’r Ganolfan yn ymuno â Chymdeithasau Crochenwyr Gogledd a De Cymru i drefnu beth sydd erbyn hyn yn un o wyliau serameg mwyaf blaenllaw’r byd. Mae’r ŵyl yn denu dros 1,000 o grochenwyr a seramegwyr o bob rhan o’r byd i dreulio penwythnos anhygoel yn Aberystwyth. ‘Roedd yr impetws gwreiddiol ar gyfer yr Ŵyl hon yn seiliedig ar gasgliad ysblennydd y Brifysgol o serameg stiwdio’r ugeinfed ganrif a gwaith y Ganolfan gydag arddangosfeydd oedd yn gysylltiedig â’r casgliad, ac ar ddatblygiad amrediad cynyddol o gyrsiau serameg.

Dros yr ugain mlynedd nesaf bu’r Ganolfan yn sefydlu ac yn cynorthwyo i sefydlu, deuddeg o wyliau eraill dros amrediad eang o ffurfiau celf gan gynnwys llenyddiaeth plant, barddoniaeth, theatr ar gyfer pobl ifanc, theatr ryngwladol, cyfryngau’r myfyrwyr, adrodd straeon digidol, cerddoriaeth fyd, sinema’r byd, sinema glasurol, ffilmiau arswyd ac mae ar hyn o bryd yn datblygu gŵyl ffotograffig ddwyflynyddol a gŵyl pensaerniaeth. Datblygwyd llawer o’r gwyliau hyn mewn partneriaeth ag amrediad helaeth o fudiadau ac unigolion ac maent erbyn hyn yn elfennau allweddol o’n rhaglen artistig tra hefyd yn cynorthwyo i gefnogi gwaith adrannau o’r Brifysgol.

Ers ei dechrau ym 1984 mae’r Rhaglen Addysg a Chelfyddydau Cymunedol wedi tyfu i gynnwys erbyn hyn bron pob un o’r ffurfiau celf. Ar wahân i brosiectau penodol a’r gwaith datblygu cysylltiadau, mae’r rhaglen yn ennill rhan arwyddocaol o’i hariannu ei hun sy’n caniatau iddi dyfu a datblygu.

Datblygiad masnachol oedd y drydedd elfen yn strategaeth y Ganolfan ar gyfer tyfiant a chynaladwyedd. Amharwyd ar y potensial i ddatblygu’r elfen hon i’r eithaf gan ddiffyg fuddsoddiad cyfalaf, a dim ond gyda chais llwyddiannus am nawdd Ewropeaidd ym 1993, a’r ail-ddatblygiad yn sgil arian o’r Loteri a gwblhawyd yn 2000, y llwyddwyd i gyflawni potensial yr ochr fasnachol sydd wedi cyfrannu gymaint tuag at lwyddiant y Ganolfan.

  • Prifysgol Aberystwyth
  • Cyngor Cylfyddydau Cymru
  • Llywodraeth Cymru
  • Loteri Genedlaethol
  • Cyngor Sir Ceredigion

Dylunwyd gan View Creative a chrefftwyd gan Tincan